Học sinh “có vấn đề hành vi” hay đang thiếu kỹ năng nhận diện và điều chỉnh cảm xúc?

Một học sinh đột nhiên bùng nổ khi bị nhắc sửa bài. Một em khác né tránh, không chịu tham gia hoạt động nhóm. Có học sinh thường xuyên gây gổ với bạn, có em lại im lặng hoàn toàn hoặc bỏ cuộc ngay khi nhiệm vụ trở nên khó. Những biểu hiện này dễ khiến người lớn kết luận rằng học sinh “khó bảo”, “thiếu hợp tác” hoặc “có vấn đề hành vi”.

Nhưng hành vi nhìn thấy chỉ là phần nổi của tình huống. Đằng sau phản ứng đó có thể là một cảm xúc học sinh chưa nhận ra, một nhu cầu chưa diễn đạt được hoặc một kỹ năng emotion regulation - điều chỉnh cảm xúc - còn đang hình thành. Nếu chỉ tập trung vào việc dừng hành vi, người lớn có thể kiểm soát được tình huống trước mắt nhưng chưa chắc đã giúp học sinh biết phải làm gì khác vào lần sau.

Vì vậy, khi nói về student behavior hay school discipline, một câu hỏi hữu ích hơn có thể là: “Học sinh đang thiếu kỹ năng nào để xử lý tình huống này tốt hơn?” Cách nhìn này không có nghĩa bỏ qua giới hạn, nội quy hay trách nhiệm. Nó giúp nhà trường chuyển từ phản ứng sau sự cố sang chủ động dạy những kỹ năng thay thế có thể luyện tập.

Hành vi nhìn thấy chưa phải toàn bộ câu chuyện

Trong cùng một tình huống, hai học sinh có thể phản ứng rất khác nhau. Khi nhận một bài khó, một em xin giáo viên gợi ý; một em vò giấy và nói “em không làm”; một em trêu chọc bạn để chuyển sự chú ý; một em ngồi im và không trả lời. Nếu chỉ nhìn vào hành vi cuối cùng, giáo viên dễ coi đây là bốn vấn đề riêng biệt. Nhưng nếu quan sát kỹ hơn, các phản ứng có thể cùng liên quan đến việc học sinh chưa biết gọi tên cảm xúc, chưa có chiến lược điều chỉnh hoặc chưa biết cách giao tiếp nhu cầu của mình.

Điều này đặc biệt quan trọng ở những học sinh nhỏ tuổi. Các em có thể cảm thấy thất vọng, xấu hổ, lo lắng hoặc bị quá tải nhưng chưa có vốn từ để diễn đạt. Khi chưa thể nói “em đang bực vì em không hiểu phần này” hoặc “em cần một phút để bình tĩnh”, cảm xúc có thể đi thẳng thành hành động.

Với học sinh lớn hơn, khó khăn có thể tinh tế hơn: né tránh một môn học, phản ứng phòng thủ khi nhận phản hồi, gây xung đột trong nhóm, bỏ dở nhiệm vụ hoặc liên tục trì hoãn. Vì thế, thay vì gắn nhãn tính cách, giáo viên và phụ huynh có thể tách hai lớp thông tin: hành vi đang xảy ra là gì, và kỹ năng nào có thể còn thiếu phía sau hành vi đó.

Quan sát theo chuỗi: kích hoạt - cảm xúc - phản ứng - hậu quả - lựa chọn thay thế

Một cách đơn giản để hiểu hành vi học sinh là quan sát theo chuỗi. Mục tiêu không phải “phân tích tâm lý” học sinh, mà là ghi lại những gì thực sự xảy ra để người lớn có căn cứ dạy kỹ năng phù hợp hơn.

1. Tình huống kích hoạt: điều gì xảy ra ngay trước hành vi? Ví dụ: bị sửa lỗi trước lớp, chuyển sang một hoạt động khó, bạn lấy đồ dùng, phải chờ đến lượt, thua trong trò chơi hoặc nhận điểm thấp hơn kỳ vọng.

2. Cảm xúc và tín hiệu: học sinh có thể đang cảm thấy gì và cơ thể thể hiện ra sao? Giáo viên nên ưu tiên hỏi và giúp học sinh gọi tên thay vì tự kết luận thay các em.

3. Phản ứng: học sinh đã làm gì? Mô tả hành vi cụ thể như lớn tiếng, rời chỗ, im lặng, từ chối làm bài hoặc tranh cãi, thay vì dùng nhãn như “hư”, “lười” hay “thái độ”.

4. Hậu quả: phản ứng đó dẫn tới điều gì? Học sinh có thoát khỏi nhiệm vụ, nhận thêm sự chú ý, làm xung đột tăng lên hay mất cơ hội tham gia?

5. Lựa chọn thay thế: lần sau học sinh có thể làm gì khác để vẫn thể hiện được nhu cầu nhưng an toàn và phù hợp hơn? Đây chính là điểm SEL có thể chuyển từ lý thuyết sang kỹ năng có thể dạy.

Khi cùng một chuỗi lặp lại nhiều lần, giáo viên có thể nhận ra mẫu hành vi rõ hơn. Ví dụ, nếu học sinh thường bùng nổ ngay sau khi gặp bài khó, mục tiêu hỗ trợ có thể không chỉ là “không được nổi nóng”, mà còn là nhận diện cảm giác thất vọng, biết dừng lại, sử dụng một chiến lược điều chỉnh và biết cách yêu cầu trợ giúp.

Dạy kỹ năng trước khi chỉ nhắc nhở hành vi

Nhắc nhở vẫn cần thiết khi một hành vi vượt giới hạn. Tuy nhiên, lời nhắc chỉ cho học sinh biết điều gì không được làm. Để thay đổi bền vững, các em còn cần được dạy điều gì có thể làm thay thế. Một lộ trình thực hành có thể đi từ nhận diện, gọi tên, điều chỉnh đến áp dụng kỹ năng trong tình huống thật.

• Nhận diện tín hiệu: giúp học sinh chú ý đến những dấu hiệu đầu tiên như tim đập nhanh, cơ thể căng, muốn bỏ đi, muốn hét hoặc khó tập trung. Đây là bước để các em nhận ra phản ứng trước khi cảm xúc trở nên quá mạnh.

• Gọi tên cảm xúc: thay vì chỉ dùng “vui - buồn - giận”, học sinh dần mở rộng vốn từ để phân biệt thất vọng, lo lắng, xấu hổ, ghen tị, bối rối hoặc quá tải. Gọi tên chính xác giúp các em dễ chọn cách phản ứng phù hợp hơn.

• Điều chỉnh: luyện một số chiến lược đơn giản và phù hợp độ tuổi, chẳng hạn dừng lại, hít thở, đổi vị trí, xin thêm thời gian, chia nhiệm vụ thành bước nhỏ hoặc tìm người hỗ trợ.

• Giao tiếp nhu cầu: dạy học sinh nói được điều mình cần bằng câu ngắn và rõ: “Em chưa hiểu phần này”, “Em cần một phút”, “Em không thích khi bạn làm vậy” hoặc “Cô có thể giải thích lại cho em không?”.

• Áp dụng và phản tư: sau tình huống, cùng học sinh xem lại điều gì đã kích hoạt, chiến lược nào hiệu quả và lần sau các em muốn thử cách nào. Mục tiêu là giúp học sinh dần tự sử dụng kỹ năng thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào lời nhắc của người lớn.

Từ “đừng làm thế” sang “em có thể làm gì thay thế?”

Một thay đổi nhỏ trong ngôn ngữ của người lớn có thể làm rõ mục tiêu học tập. “Đừng hét lên” nói về hành vi cần dừng. “Khi em thấy quá bực, em có thể dừng lại và nói em cần một phút” bổ sung một hành vi thay thế. “Đừng bỏ cuộc” có thể chuyển thành “Khi bài khó, hãy chỉ ra phần em chưa hiểu và chọn một cách xin hỗ trợ”.

Điều quan trọng là kỹ năng thay thế phải được dạy khi học sinh đủ bình tĩnh để học, chứ không chỉ xuất hiện giữa lúc xung đột đang cao. Giáo viên có thể luyện bằng tình huống giả định, role-play, câu hỏi phản tư, tranh ảnh cảm xúc hoặc thảo luận ngắn sau một câu chuyện. Khi cần dùng thật, học sinh đã có “kịch bản” để nhớ lại.

Với phụ huynh, cách tiếp cận tương tự có thể áp dụng ở nhà. Thay vì chỉ hỏi “Sao con lại làm thế?”, có thể bắt đầu bằng: “Trước lúc đó chuyện gì xảy ra?”, “Con cảm thấy gì?”, “Con muốn điều gì?”, rồi mới cùng con tìm cách phản ứng khác. Câu hỏi không nhằm miễn trách nhiệm cho hành vi, mà giúp trẻ hiểu mối liên hệ giữa cảm xúc, lựa chọn và hậu quả.

Imagine Purpose K-5: một ví dụ về dạy kỹ năng cảm xúc có trình tự

Trong tài liệu Imagine Purpose, phần K-5 được giới thiệu là chương trình foundational SEL phù hợp lứa tuổi. Học sinh được làm quen với sáu cảm xúc cơ bản, thực hành nhận diện các cảm xúc này ở bản thân và người khác, sau đó tiến tới điều chỉnh cảm xúc và lựa chọn phản ứng phù hợp hơn.

Tài liệu cũng mô tả The Sparks - một “cosmic crew of emotions” - như nhóm nhân vật hỗ trợ học sinh nhận biết và diễn đạt cảm xúc. Đây là một ví dụ cho cách nội dung SEL có thể được cụ thể hóa bằng hình ảnh, ngôn ngữ và nhân vật gần gũi thay vì chỉ yêu cầu trẻ “kiểm soát cảm xúc”.

Theo hướng triển khai mà BooksVN đang xây dựng cho Imagine Purpose, có thể hình dung lộ trình K-5 theo chuỗi nhận diện - nhận biết - điều chỉnh - áp dụng - chuyển hóa cảm xúc. Giá trị của một chuỗi như vậy nằm ở việc mỗi bước đều có thể gắn với hành vi quan sát được: học sinh nhận ra mình đang cảm thấy gì, hiểu tín hiệu, chọn chiến lược, thử trong tình huống và dần chuyển từ phản ứng bộc phát sang phản ứng có chủ đích hơn.

Với học sinh 6-12: từ kỹ năng phổ quát đến nội dung can thiệp theo nhu cầu

Ở cấp 6-12, tài liệu giới thiệu Imagine Purpose cho thấy chương trình gồm chín khóa SEL có thể tùy chỉnh và một intervention library với hơn 125 chủ đề. Điều này tạo ra một cách triển khai linh hoạt: nhà trường có thể dạy SEL phổ quát cho nhiều học sinh, đồng thời chọn nội dung cụ thể hơn khi một nhóm hoặc một cá nhân cần hỗ trợ ở một kỹ năng nổi bật.

Một số chủ đề được liệt kê trong tài liệu gồm Understanding Anxiety, Regulating Anger and Temper, Managing My Mood and Behavior, Advancing Everyday Communication Skills, Accepting & Taking Responsibility và Learning Resiliency, Elasticity, and Coping Strategies. Với chủ đề hành vi học sinh, những nội dung như vậy có thể được xem như ví dụ về cách chuyển từ “hành vi cần giảm” sang “kỹ năng cần dạy”.

Ví dụ, nếu học sinh thường phản ứng mạnh khi bị từ chối, nhà trường có thể cần dạy nhận diện cảm xúc, điều chỉnh cơn giận, giao tiếp và chịu trách nhiệm cho lựa chọn của mình. Nếu học sinh thường bỏ cuộc hoặc né tránh, trọng tâm có thể chuyển sang coping strategies, khả năng phục hồi và kỹ năng tìm kiếm hỗ trợ. Nội dung được chọn nên dựa trên nhu cầu thực tế, không phải dựa trên nhãn gắn cho học sinh.

Khi nào school discipline cần đi cùng SEL?

SEL không có nghĩa nhà trường bỏ nội quy hoặc không đặt giới hạn. Một môi trường an toàn vẫn cần kỳ vọng rõ ràng, hậu quả nhất quán và trách nhiệm phù hợp. Điểm khác là school discipline không dừng ở câu hỏi “học sinh vi phạm gì?”, mà bổ sung câu hỏi “kỹ năng nào cần được dạy để hành vi này ít lặp lại hơn?”.

Sau một sự cố, nhà trường có thể tách hai phần: xử lý trách nhiệm đối với hành vi đã xảy ra và dạy lại kỹ năng cần thiết cho lần sau. Với một xung đột, học sinh có thể vừa cần sửa chữa hậu quả, vừa cần luyện cách nhận diện cảm xúc, lắng nghe góc nhìn khác, giao tiếp không gây hấn và đưa ra lựa chọn thay thế. Cách làm này giúp kỷ luật mang thêm chức năng giáo dục thay vì chỉ là phản ứng.

Điều này cũng giúp giáo viên tránh một vòng lặp quen thuộc: cùng một học sinh, cùng một hành vi, cùng một lời nhắc, rồi sự cố lại xảy ra. Nếu lời nhắc không tạo ra kỹ năng mới, có thể cần đổi câu hỏi từ “tại sao em vẫn làm thế?” sang “em đã được dạy và luyện phản ứng thay thế đủ cụ thể chưa?”.

Ranh giới quan trọng: SEL không thay thế hỗ trợ sức khỏe tâm thần

Không phải mọi hành vi khó đều có thể giải quyết bằng một bài học SEL. Khi học sinh có dấu hiệu khiến giáo viên hoặc gia đình lo ngại về sức khỏe tâm thần, mức độ an toàn, khả năng hoạt động hằng ngày hoặc những thay đổi nghiêm trọng và kéo dài, cần chuyển sang quy trình hỗ trợ chuyên môn phù hợp của nhà trường và gia đình.

SEL là công cụ giáo dục để xây năng lực xã hội và cảm xúc; nó không phải công cụ chẩn đoán và không thay thế đánh giá của chuyên gia có chuyên môn. Giáo viên có thể quan sát, ghi nhận, tạo môi trường an toàn và kết nối học sinh với nguồn hỗ trợ phù hợp, nhưng không nên tự suy đoán nguyên nhân lâm sàng từ hành vi.

Ranh giới này cũng giúp tránh hai cực đoan: một bên là gắn nhãn mọi khó khăn như “vấn đề hành vi”, bên còn lại là dùng SEL để giải thích hoặc xử lý tất cả. Mục tiêu hợp lý hơn là nhìn hành vi bằng sự tò mò có cấu trúc, dạy kỹ năng khi phù hợp và biết khi nào cần thêm nguồn lực chuyên môn.

Checklist nhanh cho giáo viên và nhà trường

Khi một hành vi lặp lại, giáo viên hoặc nhóm hỗ trợ có thể rà soát nhanh các câu hỏi sau trước khi quyết định bước tiếp theo:

 1. Chúng ta đang mô tả hành vi cụ thể hay đang dùng một nhãn chung về tính cách của học sinh?

 2. Tình huống kích hoạt thường xảy ra ở đâu, lúc nào và trước nhiệm vụ nào?

 3. Học sinh có đủ từ ngữ để nhận diện và diễn đạt cảm xúc hoặc nhu cầu của mình không?

 4. Học sinh đã được dạy một phản ứng thay thế cụ thể chưa, hay chỉ được nhắc “đừng làm vậy”?

 5. Kỹ năng thay thế đã được luyện khi học sinh bình tĩnh chưa?

 6. Nhà trường có đang quan sát mẫu hành vi và tiến bộ theo thời gian, thay vì chỉ ghi lại từng sự cố riêng lẻ?

 7. Có dấu hiệu nào cho thấy học sinh cần được kết nối với counselor hoặc hỗ trợ chuyên môn sâu hơn không?

Từ quản lý hành vi đến xây năng lực

Một trường học không thể tránh hoàn toàn những lúc học sinh bùng nổ, né tránh, xung đột hoặc bỏ cuộc. Nhưng nhà trường có thể thay đổi cách phản ứng: thay vì chỉ dừng hành vi, tìm hiểu chuỗi dẫn tới hành vi; thay vì chỉ nhắc nhở, dạy phản ứng thay thế; thay vì gắn nhãn, xác định kỹ năng cần phát triển.

Với những trường đang muốn xây một lộ trình SEL có cấu trúc từ K-12, Imagine Purpose là một ví dụ có thể tham khảo. Phần K-5 tập trung vào nền tảng nhận diện và điều chỉnh cảm xúc; phần 6-12 cung cấp các khóa học và thư viện chủ đề để nhà trường linh hoạt triển khai theo nhu cầu. Đây không phải cách duy nhất để làm SEL, nhưng là một mô hình giúp hình dung rõ hơn cách biến “quản lý cảm xúc” từ lời khuyên chung thành nội dung có thể dạy và luyện tập.

Đăng ký tài khoản Trial miễn phí, book demo, báo giá:

Quý nhà trường và thầy cô liên hệ BooksVN, nhà phân phối chỉ định của Imagine Learning, phụ trách các quốc gia gồm Việt Nam, Philippines, Malaysia, Singapore, Hong Kong, Indonesia, Ấn Độ, Bangladesh, Campuchia, Lào, Nhật Bản và Đài Loan thông qua các kênh sau:

Website: www.booksvn.com                Email: cs@booksvn.com

Mobile/WhatsApp: +84-915 920 514

Facebook: https://web.facebook.com/BooksVNeBooksachNgoaiVanchinhhang

Zalo OA: https://zalo.me/2230563715259512406